Giuseppe Caffulli, trong bản tin ngày 19 tháng 8 năm 2026 của hãng tin Zenit, tự hỏi: Thực chất các Sách cuộn Biển Chết có nguồn gốc từ đâu? Đây là một trong những câu hỏi hấp dẫn nhất đã song hành cùng quá trình nghiên cứu các bản thảo được tìm thấy trong các hang động Qumran suốt hơn bảy mươi năm qua. Liệu tất cả chúng có phải do cộng đồng tôn giáo từng cư trú tại khu định cư Qumran tạo ra hay không? Hay cái gọi là "thư viện Qumran" thực chất bao gồm các văn bản được sao chép ở nhiều nơi khác nhau thuộc vùng Giu-đê-a, rồi sau đó được cất giấu trong các hang động vào thời kỳ diễn ra các cuộc chiến tranh chống lại Đế quốc La Mã?

Nhằm giải mã bí ẩn này, một trong những dự án nghiên cứu quốc tế mang tính đột phá nhất từ trước đến nay về các Sách cuộn Biển Chết đang được triển khai. Đó là dự án "Tracing Scribes and Scrolls" (Truy vết Người chép và Sách cuộn), được Hội đồng Nghiên cứu Châu Âu (ERC) tài trợ với khoản ngân sách 2.5 triệu euro trong vòng 5 năm.

Dưới sự dẫn dắt của Mladen Popović thuộc Đại học Groningen (một trong những trường đại học hàng đầu của Hà Lan) và sự hợp tác với Cơ quan Cổ vật Israel cùng nhiều phòng thí nghiệm nghiên cứu tại Châu Âu, dự án đặt mục tiêu tái dựng nguồn gốc của các bản thảo thông qua sự kết hợp chưa từng có giữa các lĩnh vực: khảo cổ học định lượng (archaeometry), hóa phân tích, cổ tự học, nghiên cứu cấu trúc bản thảo (codicology) và trí tuệ nhân tạo (AI).

Điểm đổi mới chính là việc xây dựng cơ sở dữ liệu quy mô lớn đầu tiên về "dấu ấn hóa học" của các sách cuộn. Nghiên cứu sẽ không chỉ tập trung vào nội dung văn bản trên các tấm da viết (parchment) mà còn chú trọng đến thành phần vật liệu của chúng: cấu tạo da động vật, collagen, dư lượng từ các kỹ thuật chế tác, mực viết và các chất hữu cơ còn lưu lại trong các mảnh vỡ. Nhờ đó, mỗi bản thảo có thể được gắn với một dạng "dấu vân tay kỹ thuật số" – công cụ giúp hé lộ mối liên hệ với các sách cuộn khác và có thể chỉ ra những nơi sản xuất chung.

Vai trò của AI

Một vai trò quan trọng trong dự án đã được giao cho Đại học Pisa – đối tác khoa học của sáng kiến này; trường sẽ đóng góp chuyên môn sâu rộng trong lĩnh vực nghiên cứu các vật liệu cổ xưa. Các nhà nghiên cứu từ Pisa sẽ tiến hành phân tích hóa học trên các tấm da và mực viết, sử dụng những kỹ thuật tiên tiến và chủ yếu là không xâm lấn nhằm bảo tồn các tài liệu cực kỳ dễ hư hại này, đồng thời thu thập những hiểu biết mới về nguồn gốc của chúng.

Trí tuệ nhân tạo sẽ đảm nhận nhiệm vụ tổng hợp hàng ngàn dữ liệu khác nhau: đặc điểm chữ viết tay, kết quả phân tích hóa học, thông tin khảo cổ và sự so sánh giữa các bản thảo. Kỹ thuật này sẽ không thay thế công việc của các học giả, mà cung cấp một công cụ có khả năng nhận diện những mối liên hệ khó phát hiện bằng mắt thường. Nếu kết quả đúng như kỳ vọng, nghiên cứu này có thể thay đổi cách chúng ta nhìn nhận về các Sách cuộn Biển Chết: không còn chỉ là những văn bản để đọc, mà là những hiện vật mang "tiểu sử vật chất" riêng, có khả năng hé lộ ai là người tạo ra chúng, chúng đã được lưu hành ở đâu và làm thế nào chúng được tìm thấy trong các hang động tại Qumran.

Những sách cuộn Biển Chết đầu tiên được phát hiện vào năm 1947, khi một số người chăn cừu thuộc bộ lạc Bedouin Ta’amireh bước vào một hang động nằm trên vách đá thuộc sa mạc Giu-đê-a, gần Khirbet Qumran. Tại đây, bảy sách cuộn đầu tiên đã được tìm thấy, được bảo quản bên trong các vò gốm.

Trong những năm tiếp theo, từ năm 1949 đến 1956, các cuộc khảo sát tại những hang động trong khu vực đã phát hiện thêm nhiều mảnh vỡ thuộc về khoảng 950 bản thảo khác nhau, nằm rải rác tại hơn mười hang động.

Sự kiện này đánh dấu khởi đầu cho điều được mệnh danh là một trong những khám phá khảo cổ quan trọng nhất của thế kỷ 20. Các văn bản này có niên đại từ khoảng thế kỷ 3 TCN đến thế kỷ 1 CN, được viết chủ yếu bằng tiếng Do Thái, bên cạnh tiếng Aramaic và tiếng Hy Lạp. Nội dung bao gồm các bản sao sách Kinh Thánh, văn bản ngụy thư, các bài bình giải, quy tắc cộng đồng, các bài thánh ca phụng vụ, văn học trí tuệ và tài liệu liên quan đến đời sống tôn giáo thời bấy giờ. Chúng đặc biệt có giá trị vì bao gồm những bản thảo cổ nhất từng được biết đến của nhiều cuốn sách trong Kinh Thánh, đồng thời mang lại cái nhìn cận cảnh về sự đa dạng trong tư tưởng Do Thái giáo vào thời kỳ Đền thờ thứ Hai.

Xưởng chép kinh tại Qumran

Ngày nay, các bản thảo cùng hơn 25,000 mảnh vỡ trong bộ sưu tập phần lớn được lưu giữ và nghiên cứu bởi Cơ quan Cổ vật Israel tại Giêrusalem. Tuy nhiên, một số sách cuộn nổi tiếng nhất hiện đang được trưng bày tại Điện Sách (Shrine of the Book) thuộc Bảo tàng Israel; trong số đó bao gồm Sách cuộn I-sai-a Lớn, Sách cuộn Chiến tranh, Sách cuộn Quy tắc Cộng đồng và Bản chú giải sách Kha-ba-cúc.

Nhưng, địa điểm phát hiện ra chúng đã đặt ra một vấn đề ngay từ đầu: tại sao một số lượng văn bản khổng lồ và đặc biệt như vậy lại được tập hợp và cất giấu ngay tại các hang động trên sa mạc?

Cách các hang động không xa là khu định cư Qumran, nằm ở bờ tây bắc của Biển Chết. Các cuộc khai quật khảo cổ do Linh mục dòng Đa Minh người Pháp Roland de Vaux – thuộc Trường Kinh Thánh (École Biblique) ở Giêrusalem – dẫn đầu đã phát lộ một quần thể bao gồm các tòa nhà, bể chứa nước, kho tàng và những căn phòng phục vụ nhiều mục đích khác nhau. De Vaux đề xuất xác định Qumran là trung tâm của một cộng đồng Do Thái khổ hạnh, vốn thường được gắn liền với phái Essene. Theo cách lý giải này, cư dân tại đây đã sao chép, thu thập và sử dụng các văn bản mà sau đó được cất giữ trong các hang động xung quanh.

Điều này đã làm nảy sinh một trong những hình ảnh bền bỉ nhưng cũng gây nhiều tranh cãi nhất trong lịch sử các Sách cuộn Biển Chết: hình ảnh phòng chép kinh (scriptorium) tại Qumran – một dạng xưởng sao chép cổ xưa, đôi khi được ví với công việc của các thư lại trong các tu viện thời Trung cổ.

Giả thuyết này cũng được củng cố bởi việc phát hiện ra các hiện vật liên quan đến hoạt động viết lách, cũng như sự hiện diện của những chiếc vò hình trụ đặc trưng tại các hang động và trong khu định cư; những chiếc vò này được một số người coi là manh mối quan trọng cho thấy mối liên hệ giữa địa điểm này và các bản thảo.

Tuy nhiên, cách lý giải này chưa bao giờ nhận được sự đồng thuận tuyệt đối từ giới học giả. Bản chất của khu định cư Qumran đã được nhìn nhận theo nhiều cách khác nhau: là trung tâm cộng đồng, nơi ẩn tu tôn giáo, khu định cư nông nghiệp, một biệt thự, hay thậm chí là một cơ sở quân sự. Quan trọng hơn cả, mối quan hệ giữa khu định cư và các sách cuộn vẫn là vấn đề gây tranh luận. Sự đa dạng về kiểu chữ, niên đại, nội dung văn bản và đặc điểm vật liệu khiến người ta khó có thể kết luận rằng toàn bộ các sách cuộn đều được sản xuất tại chỗ.

Do đó, vấn đề không chỉ đơn thuần là xác định ai đã sống tại Qumran, mà còn là tìm hiểu nguồn gốc của các bản thảo này.

Một số nhà nghiên cứu cho rằng có khả năng ít nhất một phần các bản thảo đã được sao chép ngay trong cộng đồng này; trong khi đó, những người khác lại cho rằng Qumran chủ yếu là nơi lưu giữ các văn bản có nguồn gốc từ những trung tâm khác ở Giu-đê-a. Đặc biệt, Giêrusalem được xác định là một trong những nơi có thể là nguồn gốc của một số bản thảo.

Các hang động có thể đã được sử dụng làm nơi trú ẩn và kho lưu trữ trong thời kỳ khủng hoảng, có lẽ liên quan đến cuộc chiến chống lại La Mã và sự kiện Đền thờ bị phá hủy vào năm 70 Công nguyên. Tóm lại, cái gọi là "thư viện Qumran" có thể là một bộ sưu tập được hình thành thông qua quá trình thu thập, sao chép, trao đổi và di chuyển các bản thảo; cuối cùng, bộ sưu tập này đã được đưa vào vùng sa mạc ngay trước thềm thảm họa lớn ập đến Giêrusalem và Đền thờ.

Từ nội dung đến vật liệu

Đây chính là điểm mà nghiên cứu của Popović phát huy vai trò quan trọng. Trong nhiều thập niên, nguồn gốc của các sách cuộn cổ này chủ yếu được nghiên cứu thông qua nội dung, ngôn ngữ, cổ tự học (tức là phân tích hình dáng chữ viết) và nghiên cứu về cấu trúc bản thảo (codicology). Giờ đây, một khía cạnh hoàn toàn mới đang được bổ sung: bản thân chất liệu làm nên chúng.

Khoảng 250 mẫu giấy da và giấy cói từ bộ sưu tập của Cơ quan Cổ vật Israel sẽ được kiểm tra. Các nhà nghiên cứu sẽ so sánh thành phần hóa học của các vật liệu này, đồng thời nghiên cứu cả các mẫu giấy cói từ Ai Cập. Mục tiêu là tìm hiểu xem liệu các vật liệu nền, mực viết và kỹ thuật chế tác có lưu giữ dấu vết của những khu vực địa lý cụ thể hay các môi trường sản xuất khác nhau hay không.

Tóm lại, giấy da không còn chỉ đơn thuần là vật liệu để ghi chép văn bản từ hai nghìn năm trước; nó đã trở thành một nguồn tư liệu lịch sử độc lập và giá trị. Nguồn dữ liệu phong phú này sẽ được đối chiếu với các thông tin về cổ tự học, cấu trúc bản thảo, ngôn ngữ học và khảo cổ học. Trí tuệ nhân tạo sẽ đóng vai trò thiết yếu trong việc liên kết hàng nghìn biến số cũng như tìm kiếm các mô hình và nhóm dữ liệu mà các phương pháp phân tích truyền thống có thể bỏ sót.

Việc một công trình nghiên cứu quy mô như vậy nhận được sự hỗ trợ từ Hội đồng Nghiên cứu Châu Âu là một sự kiện quan trọng. Khoản tài trợ này không chỉ khẳng định tầm quan trọng của các sách cuộn cổ mà còn thể hiện niềm tin rằng các công cụ mới có thể giải quyết vấn đề đã tồn tại suốt nhiều thế hệ học giả. Một mạng lưới hợp tác đang dần hình thành với trung tâm là Groningen, bao gồm Cơ quan Cổ vật Israel, Đại học Pisa, Đại học Naples Federico II, Đại học Nam Đan Mạch tại Odense, Đại học Leuven, cùng các bảo tàng và bộ sưu tập giấy cói tại Ai Cập, Berlin và Turin.

Điều này đánh dấu một sự thay đổi trong cách tiếp cận: chuyển từ câu hỏi "sách cuộn này viết gì?" sang câu hỏi "sách cuộn này kể câu chuyện gì ngay cả khi chưa được đọc?". Dự án mới này nhằm tái dựng bức tranh địa lý về tri thức tại vùng Giu-đê-a cổ đại: nơi các thư lại làm việc, vật liệu họ sử dụng, cách thức lưu hành văn bản, các trung tâm sản xuất, và cách mà những bản thảo có nguồn gốc từ nhiều nơi khác nhau lại cùng tập hợp tại các hang động này.

Lời giải cho bí ẩn Qumran có thể đang ẩn giấu trong lớp da, mực viết, các sợi giấy cói và những dấu vết mờ nhạt còn sót lại từ hành trình của các bản thảo trước khi chúng kết thúc hành trình đầy bí ẩn tại các hang động Biển Chết.