Kể từ cuộc Cách mạng Pháp, mối quan hệ giữa Pháp và Tòa Thánh đã trải qua những giai đoạn rạn nứt cũng như hòa giải trong lịch sử.



Cyprien Viet, trong mục Vatican Insight của I.Media, ngày 16 tháng 9, 2026, nhận định rằng: Mặc dù quan hệ giữa Pháp và Tòa Thánh đã tương đối ổn định trong hơn một thế kỷ qua, nhưng không phải lúc nào cũng như vậy. Kể từ cuộc Cách mạng Pháp, mối quan hệ này đã trải qua những giai đoạn đầy biến động, chịu ảnh hưởng sâu xa bởi chính cuộc Cách mạng và sau đó là sự kiện tách biệt Giáo hội khỏi Nhà nước. Dưới đây là cái nhìn tổng quan về mối quan hệ này kể từ thời Cách mạng, giúp cung cấp bối cảnh lịch sử cho chuyến thăm sắp tới của Giáo hoàng tới Pháp.

Cách mạng Pháp và sự rạn nứt với Rome

Cách mạng Pháp là một cột mốc quan trọng trong lịch sử nước Pháp, đồng thời là một điểm mốc bi kịch trong quan hệ giữa Pháp và Tòa Thánh. Việc quốc hữu hóa tài sản của Giáo hội vào năm 1789, và sau đó là Hiến pháp Dân sự về Hàng Giáo sĩ năm 1790, đã đặt Giáo hội Pháp dưới sự kiểm soát của nhà nước cách mạng, tạo nên thế đối đầu với Rome.

Quan hệ ngoại giao bị gián đoạn vào năm 1791. Tuy nhiên, Hồng Y François de Bernis – đại sứ cuối cùng do chế độ cũ (Ancien Régime) cử đến Rome – đã từ chối tuân theo lệnh triệu hồi về nước của Quốc hội. Ngài tiếp tục đóng vai trò ngoại giao quan trọng và ở lại Rome cho đến khi qua đời ba năm sau đó.

Xung đột trở nên trầm trọng hơn trong những năm tiếp theo, cao điểm là việc quân Pháp chiếm đóng Rome và cái chết của Đức Giáo Hoàng Piô VI tại Valence (Pháp) vào năm 1799, khi ngài 81 tuổi. Ngài qua đời trong cảnh lưu vong cưỡng bức với những hoàn cảnh đầy tủi nhục; một số nhà sử học coi ngài là vị tử đạo của cuộc Cách mạng Pháp.

Tông Hiệp (Concordat) năm 1801

Tuy nhiên, việc Đức Giáo Hoàng Piô VII đắc cử vào tháng 3 năm 1800 cùng sự trỗi dậy của Napoléon Bonaparte đã mở ra một giai đoạn mới. Với mong muốn ổn định nước Pháp sau một thập niên đầy biến động, Đệ nhất Tổng tài đã đàm phán Tông Hiệp với Rome; văn bản này được ký kết vào ngày 15 tháng 7 năm 1801. Tông Hiệp đã tái tổ chức Giáo Hội Công Giáo tại Pháp và dẫn đến việc khôi phục quan hệ ngoại giao.

Dẫu vậy, sự thỏa hiệp này vẫn rất mong manh. Năm 1802, Bonaparte đơn phương áp đặt các "Điều khoản Hữu cơ" (Organic Articles), qua đó tăng cường sự kiểm soát của nhà nước đối với Giáo hội.

Từ cuộc khủng hoảng thời Napoléon đến thời kỳ Khôi phục

Sự hòa giải đạt được nhờ Tông Hiệp đã bị phá vỡ bởi tham vọng đế quốc của Napoléon. Sau lễ đăng quang năm 1804 – biến cố mà Giáo hoàng Piô VII đã đích thân tham dự tại Paris – quan hệ giữa hai bên nhanh chóng xấu đi. Quân đội Pháp chiếm đóng Rome vào tháng 2 năm 1808, và Lãnh địa Giáo hoàng bị sáp nhập vào Đế chế Pháp năm 1809.

Đức Giáo Hoàng Piô VII đã ra lệnh rút phép thông công đối với Napoléon vào ngày 10 tháng 6 năm 1809, trước khi bị bắt giữ và giam cầm tại Savona (Ý), rồi sau đó bị cưỡng chế chuyển đến Fontainebleau (Pháp) vào năm 1812. Đức Giáo Hoàng kiên quyết không nhượng bộ trước các yêu sách của đế chế. Sau khi Napoléon sụp đổ, ngài đã trở về Rome trong sự chào đón nồng nhiệt vào tháng 5 năm 1814, và Tòa Thánh đã khôi phục quan hệ bình thường với Pháp.

Dưới thời kỳ Khôi phục chế độ quân chủ, với các triều đại của Louis XVIII và đặc biệt là Charles X, Paris và Rome đã trải qua giai đoạn xích lại gần nhau. Chế độ quân chủ Pháp nỗ lực khôi phục vị thế vốn có của Công Giáo trong xã hội. Trong giai đoạn này, nhiều đại sứ lỗi lạc—bao gồm François-René de Chateaubriand (nhiệm kỳ 1828–1829)—đã đại diện cho Pháp tại Tòa Thánh.

Cuộc Cách mạng tháng Bảy năm 1830 và sự ra đời của chế độ Quân chủ tháng Bảy với khuynh hướng tự do hơn đã đánh dấu một giai đoạn quan hệ trở nên xa cách hơn, nhưng không dẫn đến việc cắt đứt quan hệ ngoại giao.

Từ năm 1848 đến 1870: Pháp trong vai trò người bảo vệ Giáo hoàng

Việc Đức Giáo Hoàng Piô IX đắc cử năm 1846 đã mở ra một giai đoạn đầy biến động. Cuộc cách mạng năm 1848 đã gây xáo trộn cả nước Pháp lẫn Lãnh địa Giáo hoàng. Đức Giáo Hoàng Piô IX buộc phải rời bỏ Rome vào tháng 11 năm 1848. Dưới thời Tổng thống Louis-Napoleon Bonaparte, nền Đệ nhị Cộng hòa đã can thiệp quân sự để đưa Giáo hoàng trở lại Rome.

Sau khi Louis-Napoleon lên ngôi hoàng đế vào năm 1852 với tước hiệu Napoléon III, ông tiếp tục duy trì chính sách này và giữ quân đội Pháp tại Rome để bảo vệ Giáo hoàng. Quan hệ giữa Paris và Tòa Thánh rất khăng khít trong thời gian này. Tuy nhiên, chính sách bảo vệ Giáo hoàng của Pháp ngày càng khó dung hòa với tiến trình thống nhất nước Ý cũng như sự trỗi dậy của các trào lưu tự do và cộng hòa tại Pháp. Việc Đức Giáo Hoàng Piô IX công bố văn kiện “Syllabus of Errors” (Bản liệt kê các sai lầm) vào năm 1864 – văn kiện lên án một số khuynh hướng của chủ nghĩa tự do hiện đại – đã làm gia tăng căng thẳng về mặt tư tưởng.

Cuộc Chiến tranh Pháp-Phổ năm 1870 đã dẫn đến việc quân đội Pháp rút khỏi Rome. Vào ngày 20 tháng 9 năm đó, quân đội Ý tiến vào thành phố và chấm dứt quyền lực thế tục của Giáo hoàng. Mối quan hệ giữa Pháp và Tòa Thánh sau đó đã thay đổi về bản chất. "Vấn đề Rome" (tranh chấp xoay quanh quyền lực thế tục của Giáo hoàng) về cơ bản đã chuyển thành vấn đề về nền độc lập và vị thế quốc tế của Tòa Thánh trong mối tương quan với Vương quốc Ý mới thành lập.

Từ năm 1870 đến 1904: Nền Cộng hòa Pháp và sự trỗi dậy của tư tưởng chống giáo sĩ

Nền Cộng hòa thứ Ba – một định chế nghị viện – được thành lập trong bối cảnh tồn tại sự ngờ vực sâu xa đối với Giáo Hội Công Giáo; một số người theo phe cộng hòa coi Giáo hội là phe ủng hộ chế độ quân chủ và thù địch với các định chế mới. Bạo lực trong sự kiện Công xã Paris năm 1871—khi Tổng giám mục Paris Georges Darboy bị hành quyết—đã làm gia tăng thêm những căng thẳng này.

Vào thập niên 1880, các đạo luật của nền Cộng hòa về giáo dục và các dòng tu—chẳng hạn như những biện pháp nhắm vào Dòng Tên năm 1880—đã dần làm suy giảm ảnh hưởng về mặt định chế của Giáo hội. Tuy nhiên, Tòa Thánh vẫn duy trì đại diện ngoại giao tại Paris, và Pháp cũng giữ lại đại sứ quán của mình ở Rome.

Dưới thời Giáo hoàng Leo XIII, một nỗ lực hòa giải đã bắt đầu vào năm 1890. Trong thông điệp “Au milieu des sollicitudes” (Giữa những nỗi lo âu) năm 1892, Đức Giáo Hoàng khuyến khích người Công Giáo Pháp chấp nhận nền Cộng hòa và tham gia vào các định chế của nó. Là một phần của chiến lược gắn kết này, Đức Giáo Hoàng Leo XIII cũng đã thực hiện hai cuộc phỏng vấn được đăng tải trên báo chí thế tục.

Tuy nhiên, chiến lược cởi mở và việc Đức Giáo Hoàng sẵn sàng tiếp xúc với truyền thông theo cách đặc biệt như vậy vẫn không đủ để ngăn chặn sự rạn nứt mới trong quan hệ hai bên. Đạo luật năm 1901 về các hội đoàn cùng các chính sách ngày càng siết chặt kiểm soát đối với các dòng tu đã làm trầm trọng thêm những căng thẳng.

Sau khi Đức Giáo Hoàng Pius X đắc cử năm 1903, cuộc khủng hoảng ngoại giao đã lên đến tuyệt đỉnh. Pháp cắt đứt quan hệ với Tòa Thánh vào ngày 29 tháng 7 năm 1904.

Từ năm 1904 đến 1921: Cắt đứt quan hệ ngoại giao và sự tách biệt giữa Giáo hội và Nhà nước

Sự kiện cắt đứt quan hệ năm 1904 diễn ra ngay trước khi đạo luật về việc tách biệt Giáo hội và Nhà nước được ban hành vào ngày 9 tháng 12 năm 1905. Đạo luật này đã chấm dứt hiệu lực của Tông Hiệp năm 1801 trên phần lớn lãnh thổ Pháp và thiết lập nguyên tắc trung lập về tôn giáo của nhà nước. Đức Giáo Hoàng Pius X đã kiên quyết lên án đạo luật này trong thông điệp Vehementer nos năm 1906.

Dù vậy, trong Thế chiến thứ nhất, người Công Giáo Pháp đã tham gia tích cực vào "Liên minh Thánh thiêng " (Sacred Union)—một thỏa thuận đình chiến chính trị quy tụ mọi người từ khắp các khuynh hướng chính trị để ủng hộ nỗ lực chiến tranh. Điều này đã góp phần dần xóa bỏ sự ngờ vực giữa nền Cộng hòa và Giáo hội.

Việc phong thánh cho Jeanne d'Arc vào năm 1920 là một cột mốc mang tính biểu tượng khác. Một phái đoàn đại diện chính quyền Pháp đã đến Vatican để tham dự buổi lễ này. Vào ngày 28 tháng 5 năm 1921, Pháp chính thức tái thiết lập đại sứ quán tại Tòa Thánh. Quá trình bình thường hóa tiếp tục diễn ra dưới thời Đức Giáo Hoàng Piô XI với các thỏa thuận Briand-Cerretti năm 1923. Năm 1926, Đức Giáo Hoàng Piô XI lên án tổ chức cánh hữu và ủng hộ chế độ quân chủ Action Française (Phong trào Hành động Pháp), qua đó thể hiện mong muốn của Tòa Thánh trong việc chấm dứt sự gắn kết với các trào lưu ủng hộ chế độ quân chủ tại Pháp.

Giai đoạn 1921–1945: Bình thường hóa quan hệ ngoại giao

Việc nối lại quan hệ vào năm 1921 đã mở ra một thời kỳ bình thường hóa lâu dài. Việc giải quyết "Vấn đề La Mã" thông qua Hiệp ước Lateran năm 1929 – văn bản thành lập Quốc gia Thành phố Vatican – đã củng cố vị thế quốc tế cũng như năng lực hoạt động ngoại giao của Tòa Thánh.

Sau đó, Pháp duy trì quan hệ thường xuyên với Tòa Thánh. Điều này được thể hiện qua chuyến thăm Vatican năm 1935 của Bộ trưởng Ngoại giao lúc bấy giờ là Pierre Laval, cũng như các chuyến thăm của Hồng Y Eugenio Pacelli – Quốc vụ khanh của Đức Giáo Hoàng Piô XI – tới Lourdes (năm 1935) và sau đó là Paris cùng Lisieux (năm 1937).

Chiến tranh thế giới thứ hai và sự tái tổ chức thời hậu chiến

Hồng Y Pacelli trở thành Đức Giáo Hoàng Piô XII vào năm 1939, ngay trước thềm Chiến tranh thế giới thứ hai. Sau thất bại của Pháp năm 1940, Tòa Thánh vẫn duy trì quan hệ ngoại giao với chính quyền Vichy (chế độ độc tài hợp tác với Đức Quốc xã do Thống chế Philippe Pétain đứng đầu). Tuy nhiên, Hồng Y Eugène Tisserant – một cộng sự thân cận của Đức Giáo Hoàng Piô XII và là người công khai ủng hộ Tướng Charles de Gaulle, thủ lĩnh phong trào Kháng chiến Pháp – đã góp phần duy trì liên lạc với lực lượng Nước Pháp Tự do. Đây là một trong những giai đoạn nhạy cảm nhất trong lịch sử quan hệ gần đây giữa Paris và Rome.

Sau khi Pháp được giải phóng khỏi ách chiếm đóng của Đức Quốc xã, các cơ chế ngoại giao đã được tái tổ chức. Tướng de Gaulle đã đến thăm Vatican vào tháng 6 năm 1944. Ông giữ lập trường cứng rắn trong cuộc đối thoại với Đức Giáo Hoàng Piô XII, yêu cầu thay đổi nhân sự trong hàng ngũ giám mục Pháp, vì cho rằng một số thành viên trong đó đã có mối quan hệ quá gần gũi với chế độ Pétain.

Dù chỉ một số ít giám mục Pháp bị cách chức, nhưng Sứ thần Tòa Thánh – Tổng giám mục Valerio Valeri – đã bị triệu hồi. Tổng giám mục Angelo Roncalli – người sau này trở thành Đức Giáo Hoàng Gioan XXIII – đã được bổ nhiệm làm Sứ thần Tòa Thánh tại Paris. Năm 1945, Jacques Maritain, một triết gia Công Giáo và là người ủng hộ nền dân chủ Ki-tô giáo, đã trở thành đại sứ Pháp tại Tòa Thánh. Sự kiện này đánh dấu bước chuyển sang một giai đoạn mới trong mối quan hệ giữa hai bên.

Sau năm 1945: Từ vấn đề tôn giáo đến quan hệ đối tác ngoại giao

Sau Thế chiến thứ hai, mối quan hệ Pháp - Vatican đã ổn định trong một khuôn chế mới. Pháp vẫn duy trì định chế Cộng hòa thế tục, và Tòa Thánh không còn tìm cách thách thức nguyên tắc này. Đồng thời, hai bên duy trì các cuộc đối thoại thường xuyên về những vấn đề tôn giáo, xã hội và quốc tế. Dù đôi khi vẫn tồn tại căng thẳng liên quan đến giáo dục, vai trò của Công Giáo trong xã hội hay một số vấn đề xã hội như phá thai và an tử, nhưng mối quan hệ giữa hai bên không còn bị đổ vỡ.

Dưới sự dẫn dắt của Đức Giáo Hoàng Gioan XXIII và Dưới thời Đức Giáo Hoàng Phaolô VI – người có mối liên hệ mật thiết với Pháp – Công đồng Vatican II đã khai mạc vào năm 1962. Sự kiện này góp phần thay đổi cách Giáo Hội Công Giáo nhìn nhận mối quan hệ với các quốc gia hiện đại, đặc biệt là về vấn đề tự do tôn giáo. Các chuyến thăm Vatican của Tướng de Gaulle vào năm 1959 và 1967 là dấu hiệu cho thấy mối quan hệ ngày càng khăng khít giữa Tòa Thánh và nền Đệ ngũ Cộng hòa Pháp.

Một khía cạnh mới dưới thời Đức Giáo Hoàng Gioan Phaolô II

Mối quan hệ này càng trở nên bền chặt hơn dưới thời Đức Giáo Hoàng Gioan Phaolô II. Vị Giáo hoàng người Ba Lan đã thực hiện nhiều chuyến thăm Pháp trong giai đoạn từ năm 1980 đến 2004, với điểm nhấn là sự kiện Ngày Giới trẻ Thế giới được tổ chức tại Paris vào năm 1997.

Tuy nhiên, những năm cuối triều đại của ngài cũng chứng kiến một mối quan hệ đầy nghịch lý với nước Pháp. Một mặt, có sự đồng thuận với Tổng thống Jacques Chirac trong việc phản đối cuộc chiến tranh tại Iraq. Mặt khác, Đức Giáo Hoàng lại bày tỏ sự tiếc nuối khi Tổng thống Pháp từ chối ủng hộ việc đưa nội dung đề cập đến cội nguồn Kitô giáo của châu Âu vào dự thảo Hiến pháp châu Âu. Được biết, một cuộc tranh luận rất gay gắt về vấn đề này đã diễn ra giữa Bộ trưởng Ngoại giao Pháp Dominique de Villepin và người đồng cấp tại Tòa Thánh, Tổng giám mục Jean-Louis Tauran.

Mối quan hệ gần gũi hơn kể từ nhiệm kỳ tổng thống của Nicolas Sarkozy

Dưới thời Đức Giáo Hoàng Biển Đức XVI, bài phát biểu của Nicolas Sarkozy tại Đền thờ Thánh Gioan Latêranô năm 2007 và chuyến thăm Pháp của Đức Giáo Hoàng vào năm 2008 đã khơi dậy lại khái niệm "chủ nghĩa thế tục tích cực". Điều này đã châm ngòi cho những cuộc tranh luận rộng rãi về vai trò của tôn giáo trong không gian công cộng.

Nhiệm kỳ của Tổng thống François Hollande khởi đầu bằng một khoảng cách khá lớn với Giáo hoàng, đặc biệt là trong bối cảnh các cuộc tranh luận về hôn nhân đồng tính. Tuy nhiên, nhiệm kỳ này lại kết thúc bằng sự xích lại gần nhau giữa hai bên trước hàng loạt vụ tấn công khủng bố, và đặc biệt là vụ sát hại Linh mục Jacques Hamel vào ngày 26 tháng 7 năm 2016.

Dưới thời Tổng thống Emmanuel Macron (đắc cử năm 2017), các cuộc đối thoại ngày càng tập trung vào những vấn đề quốc tế và xã hội. Các chủ đề này bao gồm vấn đề di cư, khu vực Địa Trung Hải, đối thoại liên tôn giáo, biến đổi khí hậu, hòa bình và châu Âu. Dẫu vậy, những bất đồng về các vấn đề xã hội vẫn tiếp diễn.

Các cuộc gặp gỡ thường xuyên giữa Emmanuel Macron và Đức Giáo Hoàng Phanxicô phản ánh tiến trình đối thoại liên tục này. Chuyến thăm Marseille của Đức Giáo Hoàng Phanxicô vào tháng 9 năm 2023 đã dành trọng tâm cho các vấn đề liên quan đến khu vực Địa Trung Hải và tình trạng di cư. Chuyến thăm Ajaccio năm 2024 của ngài tập trung vào các hoạt động sùng kính của giáo dân. Dù không được xem là những chuyến thăm chính thức tới nước Pháp, các sự kiện này lại cho thấy sự thay đổi trong bản chất mối quan hệ giữa vị Giáo hoàng và nước Pháp.

Hai thế kỷ sau Tông Hiệp, quan hệ Pháp-Vatican không còn chủ yếu xoay quanh vị thế của Giáo hội tại Pháp. Thay vào đó, mối quan hệ này tập trung vào đối thoại ngoại giao giữa hai chủ thể quốc tế, được thực hiện trên tinh thần tôn trọng định chế thế tục của Cộng hòa Pháp.

Chuyến thăm Pháp sắp tới của Giáo hoàng Leo XIV

Chuyến thăm Paris, Lourdes và Metz của Đức Giáo Hoàng Leo XIV từ ngày 25 đến 28 tháng 9 sẽ là dấu mốc quan trọng của tiến trình đối thoại này, xét cả trên bình diện chính trị nội bộ nước Pháp lẫn địa chính trị quốc tế. Đây là chuyến thăm Pháp lần thứ 13 của một vị Giáo hoàng kể từ năm 1980, đánh dấu một chương mới trong mối quan hệ giữa nền Cộng hòa thế tục và Tòa thánh.